Mỹ gây sức ép lên Việt Nam về các rào cản thương mại và vấn đề sở hữu trí tuệ

Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đã đưa Việt Nam lên vị trí trung tâm của bản đồ sản xuất thế giới. Tuy nhiên, sự trỗi dậy này đang bị kiểm soát chặt chẽ bởi những đòi hỏi ngày càng khắt khe từ Washington.

Ngày 16 tháng 7 năm 2026, trong một cuộc phỏng vấn bên lề Diễn đàn An ninh Aspen, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer đã có những phát biểu cho thấy rõ lập trường cứng rắn của chính quyền Tổng thống Donald Trump đối với đối tác thương mại lớn thứ hai tại Đông Nam Á này.

Ông Greer nhấn mạnh rằng nếu Mỹ chuyển giao các thiết bị công nghệ cao cho Việt Nam, nước này buộc phải điều chỉnh các quy định kiểm soát xuất khẩu để phù hợp với tiêu chuẩn của Mỹ, đồng thời đòi hỏi Hà Nội phải hành động mạnh mẽ hơn để dỡ bỏ các rào cản phi thuế quan cản trở hàng hóa và dịch vụ Mỹ.

Những tuyên bố này được đưa ra vào đúng thời điểm các quan chức Việt Nam đang có mặt tại Washington để tiến hành vòng đàm phán tiếp theo. Mục tiêu của phía Việt Nam là nỗ lực đạt được một thỏa thuận nhằm hóa giải áp lực từ ba cuộc điều tra thương mại đang được Mỹ tiến hành song song.

Ba cuộc điều tra này bao gồm: điều tra về vi phạm sở hữu trí tuệ, điều tra về tình trạng dư thừa công suất và điều tra về lao động cưỡng bức. Đặc biệt, trong báo cáo tháng 4 năm 2026 theo Đạo luật Thương mại 1974, Mỹ đã xếp Việt Nam vào danh sách “Quốc gia ưu tiên” (Priority Foreign Country) - mức phân loại nghiêm trọng nhất liên quan đến bảo hộ sở hữu trí tuệ, lần đầu tiên trong 13 năm qua một quốc gia bị xếp vào nhóm này.

Cốt lõi của những căng thẳng này xoay quanh con số thâm hụt thương mại kỷ lục. Trong năm 2025, thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam đã lên tới 178 tỷ USD, một con số khổng lồ khiến Việt Nam vượt qua các đối thủ trong khu vực để trở thành nguồn cung thâm hụt lớn nhất của Mỹ tại Đông Nam Á. Con số này thậm chí đã đưa Việt Nam vượt qua Trung Quốc và Mexico để trở thành quốc gia có thặng dư thương mại với Mỹ lớn nhất toàn cầu trong tháng 1 năm 2026, khi thặng dư đạt đỉnh 190 tỷ USD.

Một phần nguyên nhân của sự mất cân bằng này đến từ dòng chảy hàng hóa trung chuyển. Phía Mỹ liên tục cáo buộc nhiều lô hàng từ Trung Quốc được chuyển đến Việt Nam, thay đổi nhãn mác thành “Made in Vietnam” rồi xuất khẩu sang Mỹ để né thuế.

Đại diện Greer đã nhắc lại cáo buộc này như một vấn đề nhức nhối, cho rằng đây là hành vi vận chuyển bất hợp pháp. Đáp lại, Chính phủ Việt Nam đã khẳng định đang tăng cường các biện pháp kiểm soát xuất xứ hàng hóa và xử lý nghiêm các vi phạm.

Tuy nhiên, Tổng thống Trump đã đe dọa sẽ áp mức thuế 40% lên hàng hóa bị coi là trung chuyển, dù định nghĩa cụ thể về “trung chuyển” vẫn chưa được xác định rõ ràng, gây ra sự bất ổn lớn cho các doanh nghiệp xuất khẩu.

Không chỉ dừng lại ở đó, Mỹ còn đưa ra yêu cầu Việt Nam phải áp dụng các tiêu chuẩn sở hữu trí tuệ tương tự như doanh nghiệp Mỹ đang tuân thủ. Điều này bao gồm việc đóng cửa các trang web vi phạm bản quyền và ngăn chặn các sản phẩm nhái, hàng giả.

Mặc dù Hà Nội đã có những động thái tích cực như đóng cửa một số website vi phạm và tăng cường kiểm tra, thực tế cho thấy hàng hóa giả mạo thương hiệu xa xỉ vẫn xuất hiện phổ biến tại các khu chợ và dịch vụ phát trực tuyến bất hợp pháp vẫn hoạt động tràn lan. Điều này làm dấy lên nghi ngờ về hiệu quả của các biện pháp xử lý.

Về vấn đề lao động, báo cáo hồi tháng 6 năm 2026 của Mỹ đã đưa ra kết luận rằng 60 nền kinh tế được khảo sát, bao gồm cả Việt Nam, đều không thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Dựa trên kết luận này, Mỹ đã đề xuất áp thuế nhập khẩu lên tới 12,5% với hàng hóa Việt Nam.

Phía Việt Nam đã bác bỏ hoàn toàn các phát hiện này, khẳng định rằng báo cáo không phản ánh đúng thực tế và những nỗ lực của Việt Nam trong việc tuân thủ các công ước lao động quốc tế. Bộ Ngoại giao Việt Nam tuyên bố rõ ràng rằng nước này nghiêm cấm mọi hình thức lao động cưỡng bức.

Trong bối cảnh các cuộc điều tra dự kiến sẽ đưa ra kết luận cuối cùng vào tháng 7 năm 2026, tức tháng này, các cuộc đàm phán song phương diễn ra hết sức căng thẳng.

Mặc dù tại vòng đàm phán thứ ba diễn ra vào đầu tháng 6, hai bên đã đạt được một số tiến triển nhất định và hẹn tổ chức cuộc họp trực tuyến giữa Bộ trưởng Công Thương Nguyễn Hồng Diên và Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick, nhưng các nguồn tin cho biết đàm phán về tiếp cận thị trường song phương đang tiến triển rất chậm. Cả hai bên đều tỏ ra dè dặt và không muốn “bước đầu tiên” trong các nhượng bộ then chốt.

Theo đánh giá từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), vị thế của Việt Nam trong cuộc đàm phán này đặc biệt mong manh.

Khác với Trung Quốc, Việt Nam thiếu các công cụ để đáp trả áp lực thương mại từ Mỹ. Và khác với Mexico, Việt Nam không có một thỏa thuận thương mại đặc quyền như USMCA. Hơn nữa, khả năng thu hút đầu tư bù trừ để giảm căng thẳng thương mại của Việt Nam cũng thua kém các nền kinh tế lớn khác như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc). Chính vì thế, CSIS nhận định Việt Nam là quốc gia “dễ tổn thương nhất” trong số các đối tác châu Á của Mỹ.

Điều trớ trêu là chính sự thành công của Việt Nam trong việc thu hút các tập đoàn đa quốc gia lại khiến nước này trở thành mục tiêu dễ thấy hơn. Các thương hiệu lớn như Nike sản xuất hơn một nửa số giày dép tại Việt Nam, trong khi Apple đang có kế hoạch mở rộng phát triển các dòng sản phẩm mới tại đây. Tăng trưởng GDP của Việt Nam đạt 8% trong năm 2025 và xuất khẩu sang Mỹ tăng 28% là minh chứng rõ nét cho vị thế trung tâm sản xuất mới nổi.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc (tăng 25% trong 5 tháng đầu năm 2026) và xuất khẩu sang Mỹ (chiếm 32% tổng xuất khẩu) đã tạo ra một vòng xoáy rủi ro, khiến nền kinh tế cực kỳ nhạy cảm với bất kỳ thay đổi chính sách nào từ phía Mỹ.

Nhìn chung, cuộc đàm phán đang ở ngã ba đường. Việt Nam đã thể hiện thiện chí bằng cách siết chặt quản lý xuất xứ, tăng cường truy quét hàng giả và bày tỏ mong muốn nhập khẩu nhiều hơn hàng hóa Mỹ. Tuy nhiên, các yêu cầu của Mỹ đang vượt ra ngoài các vấn đề thuế quan truyền thống, tiến vào lĩnh vực an ninh kinh tế và kiểm soát công nghệ.

Kết quả của cuộc đàm phán không chỉ quyết định tương lai của 178 tỷ USD thương mại song phương mà còn tạo ra tiền lệ cho các cuộc đàm phán thương mại mà Tổng thống Trump đang tiến hành với các đối tác khác trên toàn cầu. Những ngày tới, khi các cuộc họp trực tuyến và đàm phán trực tiếp diễn ra tại Washington và Hà Nội, sẽ là thời khắc quyết định cho một trong những quan hệ thương mại quan trọng bậc nhất khu vực.

Nguồn: Bloomberg