Điều gì sẽ xảy ra nếu chủ nợ lớn nhất thế giới ngừng cho vay?

Nhật Bản, chủ nợ nước ngoài lớn nhất của Mỹ với 1.2 nghìn tỷ USD trái phiếu, đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Cuộc bầu cử ngày 8/2/2026 và chính sách tài khóa mở rộng có thể thúc đẩy dòng vốn khổng lồ này hồi hương, tạo ra cơn địa chấn làm rung chuyển thị trường tài chính toàn cầu và định hình lại cục diện tiền tệ.

Nền kinh tế Nhật Bản, từ lâu được ví như một “phòng thí nghiệm tài chính” khổng lồ của thế giới, đang cho thấy những dấu hiệu nứt vỡ nguy hiểm.

Sự kiện đấu giá trái phiếu chính phủ (JGB) kỳ hạn 10 năm vào đầu tháng 2/2026 với nhu cầu yếu ớt và lợi suất cao nhất kể từ năm 1999 không chỉ là một báo động đỏ cho Tokyo. Nó có thể là mồi lửa kích hoạt một cơ chế truyền dẫn phức tạp: khi chủ nợ lớn nhất thế giới bắt đầu ngừng cho Mỹ vay và gọi vốn về nước, hệ thống tài chính toàn cầu sẽ chao đảo, đồng đôla Mỹ có thể suy yếu và vàng sẽ tỏa sáng trong vai trò tài sản trú ẩn tối cao.

Bối cảnh của một “ngoại lệ” sắp đổ vỡ

Để hiểu tầm vóc của cú sốc tiềm tàng, cần nhìn lại mô hình kinh tế độc đáo mà Nhật Bản đã duy trì suốt ba thập kỷ. Với dân số già hóa nhanh nhất thế giới, khoảng 125 triệu người, và tăng trưởng trì trệ, Chính phủ Nhật đã giải quyết bài toán bằng một công thức tưởng chừng vô tận: vay nợ khổng lồ trong nước với lãi suất gần bằng 0%.

Nhờ sự can thiệp luôn sẵn sàng của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) với vai trò “người mua cuối cùng” và lượng tiền tiết kiệm khổng lồ của người dân, nợ công đã phình lên một cách “vô hại” từ 100% lên 150%, rồi 200% và chạm mốc 237% GDP - con số cao nhất trong nhóm các nền kinh tế phát triển.

Các nhà hoạch định chính sách từng tin rằng đây chỉ là việc “chuyển tiền từ túi trái sang túi phải” vì hơn 90% nợ do các tổ chức trong nước nắm giữ. Tuy nhiên, ba cú sốc gần đây đã làm lung lay nền tảng này.

Thứ nhất, lạm phát đã trở lại, buộc BOJ phải từ bỏ chính sách tiền tệ siêu nới lỏng và bắt đầu chu kỳ tăng lãi suất, với mức chính sách hiện tại là 0.75%.

Thứ hai, thị trường trái phiếu bắt đầu “nổi loạn”, phản đối các chính sách có nguy cơ làm trầm trọng thêm gánh nặng nợ.

Thứ ba, một cuộc bầu cử quyết định đang đến gần, với ứng cử viên dẫn đầu đưa ra những lời hứa chi tiêu táo bạo, đe dọa đốt cháy niềm tin tài khóa còn sót lại.

Cuộc khủng hoảng niềm tin trên thị trường trái phiếu

Sự căng thẳng đạt đỉnh điểm vào đợt đấu giá trái phiếu kỳ hạn 10 năm ngày 3/2/2026. Tỷ lệ bảo chứng (bid-to-cover ratio) chỉ đạt 3.02, thấp hơn rõ rệt so với mức trung bình 12 tháng (3.24) và kết quả tháng trước (3.30). Đây là dấu hiệu cho thấy các nhà đầu tư tổ chức lớn đang dè dặt.

Quan trọng hơn, lợi suất trung bình đã lên tới 2.249%, lần đầu tiên chạm mức này kể từ năm 1999 – một thời đại hoàn toàn khác khi Bill Clinton còn tại vị và giá vàng chỉ quanh 280 USD/ounce.

Phản ứng còn dữ dội hơn trên thị trường trái phiếu dài hạn. Vào ngày 19/1, ngay sau khi Thủ tướng Sanae Takaichi đề xuất tạm ngừng thuế thực phẩm 8%, lợi suất trái phiếu kỳ hạn 40 năm đã bật vọt lên trên 4% lần đầu tiên trong lịch sử. Trái phiếu kỳ hạn 30 năm cũng tăng 25 điểm cơ bản chỉ trong một phiên. Dù Bộ trưởng Tài chính Satsuki Katayama kêu gọi bình tĩnh, thị trường đã phản ứng bằng một thông điệp rõ ràng: “Không”.

Diễn biến này khiến nhiều người liên tưởng đến thảm họa thị trường trái phiếu Anh dưới thời cựu Thủ tướng Liz Truss năm 2022, nhưng với quy mô nợ lớn gấp hơn hai lần, 237% so với 100% GDP của Anh.

Cơ chế truyền dẫn toàn cầu: Khi 1.2 nghìn tỷ USD tìm đường về nhà

Sự đổ vỡ niềm tin trong nước tại Nhật Bản không còn là chuyện nội bộ. Nó kích hoạt một cơ chế truyền dẫn có sức công phá toàn cầu, bắt nguồn từ một con số then chốt: 1.2 nghìn tỷ USD. Đây là lượng trái phiếu Kho bạc Mỹ mà Nhật Bản đang nắm giữ, giúp họ trở thành chủ nợ nước ngoài lớn nhất của chính phủ Mỹ.

Trong nhiều năm, đây là một thương vụ “kiếm ăn ngon lành” (carry trade) kinh điển. Các tổ chức tài chính Nhật vay yen trong nước với lãi suất gần 0%, đổi sang đôla để mua trái phiếu Mỹ có lợi suất cao hơn, và bỏ túi phần chênh lệch.

Tuy nhiên, phương trình này đang đảo ngược, bằng chứng là khi lợi suất JGB 10 năm đã lên tới 2.25% và không còn rủi ro tỷ giá, việc giữ trái phiếu Mỹ trở nên kém hấp dẫn hơn. Các quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm Nhật Bản bắt đầu tính toán lại. Họ có động lực mạnh mẽ để bán trái phiếu Mỹ và hồi hương vốn về mua JGB.

Xu hướng này không còn là dự báo. Vào tháng 4 năm ngoái, các nhà đầu tư Nhật Bản đã bán ròng khoảng 20 tỷ USD trái phiếu nước ngoài chỉ trong hai tuần.

Nếu xu hướng này gia tăng, ngay cả việc một phần nhỏ trong khoản 1.2 nghìn tỷ USD được bán ra cũng sẽ tạo ra áp lực tăng lợi suất đáng kể lên thị trường trái phiếu Mỹ, làm tăng chi phí vay của chính phủ và cả người tiêu dùng Mỹ. Đồng thời, việc bán đôla để đổi về yen sẽ góp phần làm suy yếu đồng bạc xanh.

Kết cục cho vàng: Cơn bão hoàn hảo cho kim loại quý

Trong kịch bản này, vàng xuất hiện như tài sản được hưởng lợi rõ ràng nhất. Giá vàng vốn đã vượt mốc 4.900 USD/ounce và có nhiều yếu tố từ Nhật Bản tiếp tục hỗ trợ.

Thứ nhất, áp lực lên trái phiếu Mỹ và đồng đôla trực tiếp làm giảm sức hấp dẫn của hai tài sản cạnh tranh chính với vàng.

Thứ hai, BOJ đang bị mắc kẹt trong thế tiến thoái lưỡng nan: bảo vệ đồng yen yếu hay kiềm chế lợi suất trái phiếu trong nước để tránh đẩy chính phủ vào cảnh vỡ nợ? Dù lựa chọn nào cũng làm lung lay niềm tin vào hệ thống tiền tệ pháp định, thúc đẩy tìm kiếm tài sản an toàn phi tín dụng.

Thứ ba, bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy “thí nghiệm tài khóa” khổng lồ của Nhật Bản thất bại sẽ là một minh chứng đắt giá cho luận điểm của những người ủng hộ vàng về sự kết thúc của kỷ nguyên nợ không kiểm soát.

Kết quả cuộc bầu cử ngày 8/2 sẽ là chất xúc tác tiếp theo. Một chiến thắng vang dội của bà Takaichi và Đảng Dân chủ Tự do, với dự báo có thể giành 233-300 ghế, sẽ trao thêm quyền lực để thực hiện gói chi tiêu 21.5 nghìn tỷ yen, tương đương 135 tỷ USD, và cắt giảm thuế.

Nếu thị trường trái phiếu tiếp tục “bỏ phiếu chống” bằng cách đẩy lợi suất lên cao hơn sau bầu cử, đó sẽ là tín hiệu cho thấy cơ chế truyền dẫn toàn cầu đã được kích hoạt.

Bài học từ “cậu bé chăn cừu” và con sói thật

Giới phân tích phương Tây đã 30 năm cảnh báo về sự sụp đổ của Nhật Bản, và 30 năm “con sói” không đến. Điều này khiến thế giới có thể đang rơi vào cái bẫy của câu chuyện ngụ ngôn “cậu bé chăn cừu”: khi mối đe dọa thực sự xuất hiện, không ai còn để ý. Lần này, các biến số đã thay đổi cơ bản: lạm phát, lãi suất dương, chính sách tài khóa mở rộng cực đoan và áp lực nhân khẩu học không thể đảo ngược.

Nhật Bản đang thực hiện một thí nghiệm mà cả thế giới phát triển, từ Mỹ (nợ 121% GDP) đến châu Âu, đều theo dõi. Nếu họ thất bại, chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc khủng hoảng nợ có một không hai, không phải từ sự đào thoát của nhà đầu tư nước ngoài, mà từ sự thức tỉnh của các chủ nợ trong nước.

Và khi chủ nợ lớn nhất thế giới ngừng cho vay, những cơn địa chấn sẽ không chỉ dừng lại ở Tokyo hay Washington, mà sẽ lan tỏa đến từng danh mục đầu tư toàn cầu, định hình lại trật tự tài chính trong nhiều thập kỷ tới.