Hiện tượng “Vibecession”: Khi số liệu kinh tế Mỹ phục hồi, nhưng người dân vẫn thấy áp lực nặng nề

Dù các chỉ số vĩ mô như lạm phát hạ nhiệt và thất nghiệp ổn định, một nghịch lý sâu sắc vẫn chi phối nền kinh tế Mỹ đầu năm 2026: đa số người dân cảm thấy tài chính ngày càng căng thẳng. Sự chênh lệch giữa dữ liệu tích cực và cảm nhận tiêu cực này không chỉ là vấn đề tâm lý, mà là tín hiệu của những bất ổn cấu trúc đang hình thành.

Bức tranh vĩ mô tích cực nhưng không đầy đủ

Các số liệu chính thức vẽ nên một bức tranh đáng lạc quan. Báo cáo mới nhất từ Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS) cho thấy, lạm phát tháng 12/2025 giảm xuống còn 2.7%, trong khi lạm phát lõi là 2.6%. Tỷ lệ thất nghiệp duy trì quanh mức 4.4%, chỉ tăng nhẹ so với các tháng trước. Đáng chú ý, mức tăng trưởng lương trung bình 4% trong năm 2025 đã vượt xa tốc độ lạm phát, về lý thuyết bảo vệ được sức mua của người lao động.

Tuy nhiên, dữ liệu tổng thể này đang che khuất một thực tế phức tạp hơn nhiều. Các cuộc khảo sát dư luận liên tục ghi nhận đa số người Mỹ đánh giá tình hình kinh tế ở mức “kém” hoặc “rất kém”. Hiện tượng “vibecession” - thuật ngữ mô tả sự tách rời giữa chỉ số kinh tế khách quan và cảm nhận chủ quan của công chúng - đang trở thành đặc trưng nổi bật của giai đoạn hiện nay.

Thị trường lao động phân hóa

Nguyên nhân cốt lõi của sự chia rẽ này bắt nguồn từ những biến động sâu sắc trong thị trường lao động. Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp thấp, thị trường đang trải qua sự “đóng băng” lịch sử. Năm 2025 ghi nhận mức tuyển dụng thấp nhất trong hơn một thập kỷ, không tính thời kỳ đóng cửa vì COVID-19, với tổng số việc làm mới tạo ra chỉ khoảng 584.000, tương đương chưa đến 50.000 việc làm mỗi tháng - con số thấp nhất ngoài thời kỳ suy thoái kể từ năm 2003.

Sự trì trệ này đặc biệt nghiêm trọng đối với những người trẻ tuổi mới gia nhập thị trường lao động. Khối lượng đăng tuyển cho các vị trí đầu vào (entry-level) giảm mạnh, trong khi các vị trí cấp cao hơn vẫn duy trì ổn định.

Theo Ben Zweig, CEO của Revelio Labs, “Mọi người không chuyển việc và mức độ dịch chuyển lao động đang ở mức thấp kỷ lục”. Điều này tạo ra một nghịch lý: để có được mức tăng lương thực sự, người lao động thường cần chuyển đổi công việc, nhưng cơ hội đó lại trở nên khan hiếm trong môi trường hiện tại.

Áp lực tài chính hộ gia đình

Bên cạnh thị trường lao động khó khăn, áp lực tài chính hàng ngày là nguyên nhân trực tiếp nhất gây ra cảm giác bất an. Dù lương có tăng, nhiều hộ gia đình Mỹ vẫn ở rất xa trạng thái an toàn tài chính. Tỷ lệ tiết kiệm cá nhân đã giảm xuống còn 4% vào tháng 9/2025, mức thấp nhất kể từ năm 2008, trừ năm 2022 bị bóp méo bởi các gói kích thích đại dịch.

Báo cáo Cost-of-Living Crunch 2026 của Resume Now, dựa trên khảo sát tháng 12/2025, cung cấp cái nhìn chi tiết về cuộc khủng hoảng này: gần một nửa hộ gia đình Mỹ (49%) phải rút tiền tiết kiệm để chi tiêu hàng ngày, trong khi 24% khác phải vay nợ thêm để trang trải. Chỉ 17% cảm thấy thoải mái khi chi trả chi phí thiết yếu mà vẫn có thể để dành cho tương lai.

Nợ thẻ tín dụng tiếp tục là gánh nặng khổng lồ. Theo Cục Dự trữ Liên bang New York, tổng nợ hộ gia đình Mỹ đạt kỷ lục 18.59 nghìn tỷ USD trong quý III/2025. Trong đó, nợ thẻ tín dụng vượt mốc 1.2 nghìn tỷ USD, với hơn 150 tỷ USD quá hạn trên 90 ngày ở một số thời điểm. Mặc dù tốc độ tăng nợ đã chậm lại vào cuối năm và tỷ lệ nợ quá hạn có dấu hiệu ổn định, áp lực tài chính vẫn đè nặng lên đa số gia đình thu nhập trung bình và thấp.

Tác động không đồng đều

Hiện tượng “vibecession” không ảnh hưởng đến mọi người như nhau. Những nhóm yếu thế trên thị trường lao động đang chịu tác động nặng nề nhất. Một xu hướng đáng lo ngại là sự đảo chiều trong tăng trưởng lương của nhóm thu nhập thấp.

Từ năm 2015 đến giữa 2024, 25% lao động được trả lương thấp nhất từng hưởng tốc độ tăng lương nhanh hơn mức trung bình toàn nền kinh tế. Nhưng từ giữa 2024, xu hướng này chấm dứt. Năm 2025, nhóm này chỉ ghi nhận tăng trưởng lương khoảng 3.5%, thấp hơn mức trung bình 4%.

Người lao động lớn tuổi cũng đối mặt với những thách thức đặc thù. Nhiều người ở độ tuổi 55+ phát hiện khoản tiết kiệm hưu trí của mình chỉ đạt một phần nhỏ so với nhu cầu thực tế, đặc biệt khi quỹ An sinh Xã hội đối diện nguy cơ cạn kiệt trong tương lai.

Scott Siff, nhà sáng lập nền tảng kết nối việc làm Pivoter dành cho nhóm tuổi này, cho biết người cao tuổi thường cảm nhận lạm phát mạnh hơn ở các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm và y tế. Đồng thời, rào cản tìm việc của họ rất lớn khi độ tuổi trung bình của ứng viên trên các nền tảng tuyển dụng trực tuyến chỉ khoảng 28-30.

Công nghệ, đặc biệt là tự động hóa các nhiệm vụ đơn giản, đang làm trầm trọng thêm sự phân hóa này. Như Ben Zweig phân tích, công nghệ không tự động hóa toàn bộ công việc mà tự động hóa từng phần nhiệm vụ. Những nhiệm vụ vi mô, đơn giản - thường thuộc về lao động trình độ thấp - dễ bị thay thế nhất, trong khi lao động có kỹ năng cao với trách nhiệm rộng lại ít bị ảnh hưởng hơn.

Xu hướng này làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập và khiến tương lai việc làm của nhóm lao động phổ thông thêm bấp bênh.

Lạm phát dai dẳng và “kỳ vọng không thực tế”

Một yếu tố tâm lý quan trọng góp phần vào cảm giác “vibecession” là bản chất của lạm phát. Dù tốc độ tăng giá đã chậm lại đáng kể so với đỉnh điểm năm 2022-2023, mức giá hiện tại vẫn cao hơn rất nhiều so với giai đoạn trước đại dịch. Những chi phí sinh hoạt thiết yếu như nhà ở, thực phẩm, năng lượng đã “bám rễ” ở mức cao mới và không có dấu hiệu giảm xuống.

Ben Zweig từng nhận định rằng người dân thường có “kỳ vọng không thực tế”: họ mong muốn giá cả trở về mức cũ, nhưng trong nền kinh tế hiện đại, điều đó hầu như không xảy ra. Kết quả là sự bất mãn tích tụ qua nhiều năm, tạo nên một lớp “mệt mỏi kinh tế” khó xóa bỏ.

Chỉ 12% người lao động trong khảo sát của Resume Now cho rằng lương của mình theo kịp lạm phát, dù số liệu vĩ mô cho thấy điều ngược lại.

Viễn cảnh năm 2026

Dù bức tranh tổng thể có vẻ u ám, vẫn có những tín hiệu tích cực đáng chú ý. Báo cáo của Resume Now ghi nhận một số cải thiện so với năm trước: tỷ lệ người gặp khó khăn nghiêm trọng trong chi trả chi phí cơ bản giảm từ 36% cuối 2024 xuống còn khoảng 24% cuối 2025. Tốc độ tăng tổng nợ hộ gia đình chậm lại, thậm chí giảm nhẹ trong tháng 11/2025. Những tín hiệu này cho thấy nền kinh tế đang dần tìm lại sự cân bằng, dù quá trình đó diễn ra chậm chạp và không đồng đều.

Các chuyên gia kinh tế dự báo hiện tượng “vibecession” có thể kéo dài sang năm 2026. Ernan Haruvy, giáo sư Đại học McGill chuyên nghiên cứu hành vi kinh tế, nhấn mạnh rằng chúng ta đang bước vào một “bình thường mới” với cạnh tranh gay gắt hơn, yêu cầu nâng cao kỹ năng liên tục và ít chắc chắn hơn về việc làm lâu dài.

Kết luận

Nền kinh tế Mỹ năm 2026 không rơi vào suy thoái kỹ thuật, nhưng đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi đầy thách thức. Sự phân hóa sâu sắc trong thị trường lao động, gánh nặng nợ nần dai dẳng, và những vết sẹo từ đợt lạm phát cao trước đây đang tạo ra một “nền kinh tế hai tốc độ” rõ rệt. Hiện tượng “vibecession” thực chất là tín hiệu cảnh báo về khoảng cách ngày càng lớn giữa tăng trưởng vĩ mô và chất lượng cuộc sống vi mô.

Để vượt qua giai đoạn này, cần không chỉ các chỉ số kinh tế tích cực mà còn những cải thiện thực chất trong thu nhập hộ gia đình, cơ hội việc làm ổn định và khả năng chi trả chi phí sinh hoạt. Sự phục hồi thực sự chỉ đến khi “cảm giác” của hàng triệu người dân bắt kịp những con số trên báo cáo kinh tế. Đó là một hành trình đòi hỏi sự phối hợp chính sách thông minh, đầu tư vào kỹ năng lực lượng lao động và một sự hiểu biết sâu sắc về những áp lực tài chính vô hình mà các số liệu tổng hợp không thể nắm bắt hết.